Niddesa
Cittuppādakaṇḍa
Kāmāvacarakusala
Koṭṭhāsavāra
58. 439 Tasmiṁ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti, pañcaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti, ekā vedanā hoti, ekā saññā hoti, ekā cetanā hoti, ekaṁ cittaṁ hoti, eko vedanākkhandho hoti, eko saññākkhandho hoti, eko saṅkhārakkhandho hoti, eko viññāṇakkhandho hoti, ekaṁ manāyatanaṁ hoti, ekaṁ manindriyaṁ hoti, ekā manoviññāṇadhātu hoti, ekaṁ dhammāyatanaṁ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṁ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā— ime dhammā kusalā.
59. 440 Katame tasmiṁ samaye cattāro khandhā honti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho.
60. 441 Katamo tasmiṁ samaye vedanākkhandho hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā— ayaṁ tasmiṁ samaye vedanākkhandho hoti.
61. 442 Katamo tasmiṁ samaye saññākkhandho hoti? Yā tasmiṁ samaye saññā sañjānanā sañjānitattaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye saññākkhandho hoti.
62. 443 Katamo tasmiṁ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ jīvitindriyaṁ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṁ vīriyabalaṁ satibalaṁ samādhibalaṁ paññābalaṁ hiribalaṁ ottappabalaṁ alobho adoso amoho anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi hirī ottappaṁ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati sampajaññaṁ samatho vipassanā paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṁ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā[37] vedanākkhandhaṁ ṭhapetvā saññākkhandhaṁ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye saṅkhārakkhandho hoti.
63. 444 Katamo tasmiṁ samaye viññāṇakkhandho hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— ayaṁ tasmiṁ samaye viññāṇakkhandho hoti.
445 Ime tasmiṁ samaye cattāro khandhā honti.
64. 446 Katamāni tasmiṁ samaye dvāyatanāni honti? Manāyatanaṁ dhammāyatanaṁ.
65. 447 Katamaṁ tasmiṁ samaye manāyatanaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— idaṁ tasmiṁ samaye manāyatanaṁ hoti.
66. 448 Katamaṁ tasmiṁ samaye dhammāyatanaṁ hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho— idaṁ tasmiṁ samaye dhammāyatanaṁ hoti.
449 Imāni tasmiṁ samaye dvāyatanāni honti.
67. 450 Katamā tasmiṁ samaye dve dhātuyo honti? Manoviññāṇadhātu, dhammadhātu.
68. 451 Katamā tasmiṁ samaye manoviññāṇadhātu hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— ayaṁ tasmiṁ samaye manoviññāṇadhātu hoti.
69. 452 Katamā tasmiṁ samaye dhammadhātu hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho— ayaṁ tasmiṁ samaye dhammadhātu hoti.
453 Imā tasmiṁ samaye dve dhātuyo honti.
70. 454 Katame tasmiṁ samaye tayo āhārā honti? Phassāhāro, manosañcetanāhāro, viññāṇāhāro.
71. 455 Katamo tasmiṁ samaye phassāhāro hoti? Yo tasmiṁ samaye phasso phusanā samphusanā samphusitattaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye phassāhāro hoti.
72. 456 Katamo tasmiṁ samaye manosañcetanāhāro hoti? Yā tasmiṁ samaye cetanā sañcetanā cetayitattaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye manosañcetanāhāro hoti.
73. 457 Katamo tasmiṁ samaye viññāṇāhāro hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— ayaṁ tasmiṁ samaye viññāṇāhāro hoti.
458 Ime tasmiṁ samaye tayo āhārā honti.
74. 459 Katamāni tasmiṁ samaye aṭṭhindriyāni honti? Saddhindriyaṁ, vīriyindriyaṁ, satindriyaṁ, samādhindriyaṁ, paññindriyaṁ, manindriyaṁ, somanassindriyaṁ, jīvitindriyaṁ.
75. 460 Katamaṁ tasmiṁ samaye saddhindriyaṁ hoti? Yā tasmiṁ samaye saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṁ saddhābalaṁ— idaṁ tasmiṁ samaye saddhindriyaṁ hoti.
76. 461 Katamaṁ tasmiṁ samaye vīriyindriyaṁ hoti? Yo tasmiṁ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo— idaṁ tasmiṁ samaye vīriyindriyaṁ hoti.
77. 462 Katamaṁ tasmiṁ samaye satindriyaṁ hoti? Yā tasmiṁ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati— idaṁ tasmiṁ samaye satindriyaṁ hoti.
78. 463 Katamaṁ tasmiṁ samaye samādhindriyaṁ hoti? Yā tasmiṁ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhi— idaṁ tasmiṁ samaye samādhindriyaṁ hoti.
79. 464 Katamaṁ tasmiṁ samaye paññindriyaṁ hoti? Yā tasmiṁ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi— idaṁ tasmiṁ samaye paññindriyaṁ hoti.
80. 465 Katamaṁ tasmiṁ samaye manindriyaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— idaṁ tasmiṁ samaye manindriyaṁ hoti.
81. 466 Katamaṁ tasmiṁ samaye somanassindriyaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā— idaṁ tasmiṁ samaye somanassindriyaṁ hoti.
82. 467 Katamaṁ tasmiṁ samaye jīvitindriyaṁ hoti? Yo tesaṁ arūpīnaṁ dhammānaṁ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṁ jīvitindriyaṁ— idaṁ tasmiṁ samaye jīvitindriyaṁ hoti.
468 Imāni tasmiṁ samaye aṭṭhindriyāni honti.
83. 469 Katamaṁ tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti? Vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
84. 470 Katamo tasmiṁ samaye vitakko hoti? Yo tasmiṁ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo— ayaṁ tasmiṁ samaye vitakko hoti.
85. 471 Katamo tasmiṁ samaye vicāro hoti? Yo tasmiṁ samaye cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhānatā[38] anupekkhanatā— ayaṁ tasmiṁ samaye vicāro hoti.
86. 472 Katamā tasmiṁ samaye pīti hoti? Yā tasmiṁ samaye pīti pāmojjaṁ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṁ attamanatā cittassa— ayaṁ tasmiṁ samaye pīti hoti.
87. 473 Katamaṁ tasmiṁ samaye sukhaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā— idaṁ tasmiṁ samaye sukhaṁ hoti.
88. 474 Katamā tasmiṁ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṁ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhi— ayaṁ tasmiṁ samaye cittassekaggatā hoti.
475 Idaṁ tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti.
89. 476 Katamo tasmiṁ samaye pañcaṅgiko maggo hoti? Sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.
90. 477 Katamā tasmiṁ samaye sammādiṭṭhi hoti? Yā tasmiṁ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi— ayaṁ tasmiṁ samaye sammādiṭṭhi hoti.
91. 478 Katamo tasmiṁ samaye sammāsaṅkappo hoti? Yo tasmiṁ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo— ayaṁ tasmiṁ samaye sammāsaṅkappo hoti.
92. 479 Katamo tasmiṁ samaye sammāvāyāmo hoti? Yo tasmiṁ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo— ayaṁ tasmiṁ samaye sammāvāyāmo hoti.
93. 480 Katamā tasmiṁ samaye sammāsati hoti? Yā tasmiṁ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā[39] sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati— ayaṁ tasmiṁ samaye sammāsati hoti.
94. 481 Katamo tasmiṁ samaye sammāsamādhi hoti? Yā tasmiṁ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhi— ayaṁ tasmiṁ samaye sammāsamādhi hoti.
482 Ayaṁ tasmiṁ samaye pañcaṅgiko maggo hoti.
95. 483 Katamāni tasmiṁ samaye satta balāni honti? Saddhābalaṁ, vīriyabalaṁ[40], satibalaṁ, samādhibalaṁ, paññābalaṁ, hiribalaṁ, ottappabalaṁ.
96. 484 Katamaṁ tasmiṁ samaye saddhābalaṁ hoti? Yā tasmiṁ samaye saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṁ saddhābalaṁ— idaṁ tasmiṁ samaye saddhābalaṁ hoti.
97. 485 Katamaṁ tasmiṁ samaye vīriyabalaṁ hoti? Yo tasmiṁ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo— idaṁ tasmiṁ samaye vīriyabalaṁ hoti.
98. 486 Katamaṁ tasmiṁ samaye satibalaṁ hoti? Yā tasmiṁ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati— idaṁ tasmiṁ samaye satibalaṁ hoti.
99. 487 Katamaṁ tasmiṁ samaye samādhibalaṁ hoti? Yā tasmiṁ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhi— idaṁ tasmiṁ samaye samādhibalaṁ hoti.
100. 488 Katamaṁ tasmiṁ samaye paññābalaṁ hoti? Yā tasmiṁ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi— idaṁ tasmiṁ samaye paññābalaṁ hoti.
101. 489 Katamaṁ tasmiṁ samaye hiribalaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā— idaṁ tasmiṁ samaye hiribalaṁ hoti.
102. 490 Katamaṁ tasmiṁ samaye ottappabalaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā— idaṁ tasmiṁ samaye ottappabalaṁ hoti.
491 Imāni tasmiṁ samaye satta balāni honti.
103. 492 Katame tasmiṁ samaye tayo hetū honti? Alobho, adoso, amoho.
104. 493 Katamo tasmiṁ samaye alobho hoti? Yo tasmiṁ samaye alobho alubbhanā alubbhitattaṁ asārāgo asārajjanā asārajjitattaṁ anabhijjhā alobho kusalamūlaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye alobho hoti.
105. 494 Katamo tasmiṁ samaye adoso hoti? Yo tasmiṁ samaye adoso adussanā adussitattaṁ abyāpādo abyāpajjo[41] adoso kusalamūlaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye adoso hoti.
106. 495 Katamo tasmiṁ samaye amoho hoti? Yā tasmiṁ samaye paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi— ayaṁ tasmiṁ samaye amoho hoti.
496 Ime tasmiṁ samaye tayo hetū honti.
107. 497 Katamo tasmiṁ samaye eko phasso hoti? Yo tasmiṁ samaye phasso phusanā samphusanā samphusitattaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye eko phasso hoti.
108. 498 Katamā tasmiṁ samaye ekā vedanā hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā— ayaṁ tasmiṁ samaye ekā vedanā hoti.
109. 499 Katamā tasmiṁ samaye ekā saññā hoti? Yā tasmiṁ samaye saññā sañjānanā sañjānitattaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye ekā saññā hoti.
110. 500 Katamā tasmiṁ samaye ekā cetanā hoti? Yā tasmiṁ samaye cetanā sañcetanā cetayitattaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye ekā cetanā hoti.
111. 501 Katamaṁ tasmiṁ samaye ekaṁ cittaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— idaṁ tasmiṁ samaye ekaṁ cittaṁ hoti.
112. 502 Katamo tasmiṁ samaye eko vedanākkhandho hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā— ayaṁ tasmiṁ samaye eko vedanākkhandho hoti.
113. 503 Katamo tasmiṁ samaye eko saññākkhandho hoti? Yā tasmiṁ samaye saññā sañjānanā sañjānitattaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye eko saññākkhandho hoti.
114. 504 Katamo tasmiṁ samaye eko saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ jīvitindriyaṁ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṁ vīriyabalaṁ satibalaṁ samādhibalaṁ paññābalaṁ hiribalaṁ ottappabalaṁ alobho adoso amoho anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi hirī ottappaṁ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati sampajaññaṁ samatho vipassanā paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṁ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṁ ṭhapetvā saññākkhandhaṁ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṁ— ayaṁ tasmiṁ samaye eko saṅkhārakkhandho hoti.
115. 505 Katamo tasmiṁ samaye eko viññāṇakkhandho hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— ayaṁ tasmiṁ samaye eko viññāṇakkhandho hoti.
116. 506 Katamaṁ tasmiṁ samaye ekaṁ manāyatanaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— idaṁ tasmiṁ samaye ekaṁ manāyatanaṁ hoti.
117. 507 Katamaṁ tasmiṁ samaye ekaṁ manindriyaṁ hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— idaṁ tasmiṁ samaye ekaṁ manindriyaṁ hoti.
118. 508 Katamā tasmiṁ samaye ekā manoviññāṇadhātu hoti? Yaṁ tasmiṁ samaye cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu— ayaṁ tasmiṁ samaye ekā manoviññāṇadhātu hoti.
119. 509 Katamaṁ tasmiṁ samaye ekaṁ dhammāyatanaṁ hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho— idaṁ tasmiṁ samaye ekaṁ dhammāyatanaṁ hoti.
120. 510 Katamā tasmiṁ samaye ekā dhammadhātu hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho— ayaṁ tasmiṁ samaye ekā dhammadhātu hoti.
511 Ye vā pana tasmiṁ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā— ime dhammā kusalā.
512 Koṭṭhāsavāro.
- ṭhapetvā: thapetvā (ka-ma) (Word Variant) ↩
- anusandhānatā: anusandhanataṁ (ka-sī, ka-ma), anusandhanatā (syā1-3, pā1) (Word Variant) ↩
- asammussanatā: apammussanatā (sī), asammusanatā (syā1-3) (Word Variant) ↩
- vīriyabalaṁ: viriyabalaṁ (sī, syā1-3, pā1) (Word Variant) ↩
- abyāpajjo: avyāpajjho (sī), abyāpajjho (syā1), avyāpajjo (pā1) (Word Variant) ↩